Tăng huyết áp: Kẻ giết người thầm lặng

Tăng huyết áp là bệnh lý tim mạch phổ biến, thường diễn tiến âm thầm nhưng có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được phát hiện và kiểm soát kịp thời. Tìm hiểu nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng ngừa tăng huyết áp hiệu quả.  

Tăng huyết áp là gì?

Mỗi ngày, tim co bóp hàng nghìn lần để bơm máu đi nuôi khắp cơ thể. Trong quá trình đó, dòng máu tạo ra một áp lực lên thành động mạch, được gọi là huyết áp. Đây là một chỉ số quan trọng phản ánh hoạt động của hệ tim mạch và có thể thay đổi theo tuổi tác, mức độ vận động, trạng thái cảm xúc hoặc thời điểm trong ngày. Tuy nhiên, khi chỉ số này tăng cao kéo dài và vượt quá giới hạn bình thường, cơ thể sẽ phải đối mặt với nhiều nguy cơ về sức khỏe.

Tăng huyết áp là tình trạng huyết áp luôn duy trì ở mức cao hơn bình thường trong thời gian dài. Theo Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị tăng huyết áp của Bộ Y tế, bệnh được xác định khi huyết áp tâm thu từ 140 mmHg trở lên và/hoặc huyết áp tâm trương từ 90 mmHg trở lên, được ghi nhận qua nhiều lần đo đúng kỹ thuật. 

Nguyên nhân gây tăng huyết áp thường gặp 

Không phải ai tăng huyết áp cũng có thể xác định được chính xác nguyên nhân gây bệnh. Trên thực tế, khoảng 90–95% trường hợp thuộc nhóm tăng huyết áp nguyên phát, tức tình trạng huyết áp tăng kéo dài nhưng không tìm thấy một bệnh lý cụ thể làm căn nguyên. 

Bệnh thường hình thành do sự kết hợp của nhiều yếu tố như tuổi tác, yếu tố di truyền, chế độ ăn uống, lối sống và các rối loạn chuyển hóa trong cơ thể. Khoảng 5–10% còn lại là tăng huyết áp thứ phát, xảy ra do một số bệnh lý hoặc do tác dụng của thuốc. Dù xuất phát từ nguyên nhân nào, việc nhận diện sớm các yếu tố nguy cơ vẫn có ý nghĩa quan trọng trong điều trị và phòng ngừa biến chứng.

Tuổi tác và yếu tố di truyền

Tuổi càng cao, nguy cơ mắc huyết áp cao càng tăng do thành động mạch dần mất đi tính đàn hồi theo quá trình lão hóa. Đây là thay đổi sinh lý tự nhiên khiến áp lực của dòng máu lên thành mạch cao hơn trước. Ngoài ra, người có cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc tăng huyết áp cũng có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với người không có tiền sử gia đình. 

Chế độ ăn uống và lối sống chưa hợp lý

Nhiều nghiên cứu cho thấy, ăn nhiều muối là một trong những yếu tố làm tăng huyết áp. Bên cạnh đó, việc thường xuyên sử dụng thực phẩm chế biến sẵn, ăn nhiều chất béo bão hòa nhưng ít rau xanh và trái cây cũng ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch.

Không chỉ vậy, thói quen hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia, ít vận động, thức khuya hoặc căng thẳng kéo dài đều có thể khiến huyết áp tăng theo thời gian và làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch.

Thừa cân, béo phì và các bệnh lý chuyển hóa

Thừa cân, béo phì là một trong những yếu tố nguy cơ đã được chứng minh có liên quan chặt chẽ đến tăng huyết áp. Khi trọng lượng cơ thể tăng lên, tim phải làm việc nhiều hơn để bơm máu đến các mô và cơ quan, từ đó làm tăng áp lực lên thành động mạch. 

Ngoài ra, những người mắc đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hoặc bệnh thận mạn cũng có nguy cơ xuất hiện huyết áp cao cao hơn và thường gặp nhiều khó khăn hơn trong quá trình kiểm soát bệnh.

Một số bệnh lý và thuốc điều trị

Khoảng 5–10% trường hợp tăng huyết áp là tăng huyết áp thứ phát, nghĩa là huyết áp tăng do một nguyên nhân đã được xác định. Một số bệnh lý có thể dẫn đến tình trạng này gồm bệnh thận cấp hoặc mạn tính, hẹp động mạch thận, u tủy thượng thận, cường aldosteron tiên phát, hội chứng Cushing hoặc các bệnh lý tuyến giáp, tuyến yên. 

Ngoài ra, việc sử dụng một số loại thuốc như corticoid, thuốc tránh thai hoặc thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) cũng có thể làm tăng huyết áp ở một số người.    

Dấu hiệu tăng huyết áp không nên bỏ qua 

Nhiều trường hợp chỉ phát hiện mình mắc bệnh khi đi khám sức khỏe định kỳ hoặc sau khi đã xuất hiện các biến chứng như đột quỵ, nhồi máu cơ tim hay suy tim. Mặc dù vậy, khi huyết áp tăng cao hoặc kéo dài, một số người vẫn có thể xuất hiện những triệu chứng cảnh báo dưới đây:

Đau đầu, đặc biệt vùng sau gáy

Đau đầu là một trong những dấu hiệu tăng huyết áp thường được nhắc đến, nhất là khi cơn đau xuất hiện ở vùng sau gáy hoặc xảy ra vào buổi sáng. Tuy nhiên, đau đầu không phải triệu chứng đặc hiệu của tăng huyết áp và cũng có thể gặp trong nhiều bệnh lý khác. Vì vậy, khi xuất hiện tình trạng đau đầu kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần, người bệnh nên đo huyết áp để được đánh giá chính xác.

Chóng mặt, hoa mắt và ù tai

Một số người có thể cảm thấy chóng mặt, choáng váng, hoa mắt hoặc ù tai khi huyết áp tăng. Những triệu chứng này thường không rõ ràng và dễ nhầm lẫn với nhiều nguyên nhân khác như mệt mỏi, thiếu ngủ hoặc rối loạn tiền đình. Do đó, không nên chỉ dựa vào cảm giác chủ quan để kết luận mình có bị tăng huyết áp hay không.

Hồi hộp, khó ngủ hoặc mệt mỏi

Ở một số trường hợp, huyết áp tăng kéo dài có thể khiến người bệnh cảm thấy tim đập nhanh, hồi hộp, khó ngủ hoặc mệt mỏi. Tuy nhiên, đây cũng là những biểu hiện không đặc hiệu và cần được kết hợp với việc đo huyết áp cũng như thăm khám để xác định nguyên nhân.

Chảy máu cam, tê tay chân hoặc nhìn mờ

Một số người có thể bị chảy máu cam, tê hoặc ngứa ran ở tay chân khi huyết áp tăng cao. Nếu huyết áp kéo dài trong thời gian dài, các mạch máu ở võng mạc cũng có thể bị tổn thương, dẫn đến nhìn mờ, xuất hiện các đốm máu trong mắt hoặc giảm thị lực tạm thời.

Đau ngực, khó thở hoặc yếu liệt tay chân

Khi huyết áp tăng đột ngột lên mức rất cao, người bệnh có thể xuất hiện đau ngực, khó thở, buồn nôn, nôn, choáng váng, rối loạn ý thức hoặc yếu liệt tay chân. Đây có thể là dấu hiệu của cơn tăng huyết áp cấp cứu hoặc các biến cố tim mạch và thần kinh nguy hiểm. Trong trường hợp này, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá và điều trị kịp thời.

Điều đáng lưu ý là nhiều người mắc huyết áp cao hoàn toàn không có bất kỳ triệu chứng nào trong giai đoạn đầu. Vì vậy, đo huyết áp định kỳ vẫn là cách hiệu quả nhất để phát hiện bệnh sớm. Việc phát hiện và điều trị sớm sẽ giúp cách kiểm soát huyết áp đạt hiệu quả tốt hơn, đồng thời giảm nguy cơ xảy ra biến chứng tăng huyết áp về lâu dài.

Biến chứng tăng huyết áp nguy hiểm cần cảnh giác 

Khi huyết áp cao kéo dài, thành mạch máu dần mất tính đàn hồi, dày lên và thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch. Đồng thời, tim phải làm việc nhiều hơn để bơm máu đến các cơ quan, khiến nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch, não, thận và mắt ngày càng tăng. Đây cũng là lý do tăng huyết áp được xem là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tử vong và tàn phế trên toàn thế giới. Những biến chứng tăng huyết áp thường gặp bao gồm:

• Biến chứng trên tim: Huyết áp tăng kéo dài khiến tim phải hoạt động với cường độ lớn hơn bình thường, lâu dần có thể gây phì đại thất trái, suy tim, đau thắt ngực hoặc nhồi máu cơ tim. Khi động mạch vành bị xơ vữa, lượng máu nuôi tim giảm, nguy cơ xảy ra các biến cố tim mạch cấp tính cũng tăng lên.
• Biến chứng trên não: Tăng huyết áp là một trong những nguyên nhân quan trọng gây đột quỵ, bao gồm cả nhồi máu não và xuất huyết não. Ngoài ra, bệnh còn làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ, đặc biệt ở người lớn tuổi.
• Biến chứng trên thận: Áp lực máu cao kéo dài có thể làm tổn thương các mạch máu nhỏ trong thận, khiến chức năng lọc suy giảm và dẫn đến bệnh thận mạn hoặc suy thận. Ngược lại, bệnh thận mạn cũng có thể khiến huyết áp tăng cao hơn, tạo thành vòng xoắn bệnh lý.
• Biến chứng trên mắt: Tăng huyết áp có thể làm tổn thương các mạch máu võng mạc, gây xuất huyết võng mạc, phù gai thị hoặc giảm thị lực. Nếu không được điều trị kịp thời, người bệnh có nguy cơ mất thị lực do tổn thương võng mạc.
• Biến chứng trên mạch máu: Huyết áp cao kéo dài thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch, đồng thời làm tăng nguy cơ phình động mạch hoặc bóc tách động mạch chủ. Đây đều là những biến chứng nguy hiểm, có thể đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Cách biện pháp kiểm soát huyết áp hiệu quả

Sau khi được chẩn đoán mắc tăng huyết áp, mục tiêu điều trị không chỉ là đưa huyết áp về mức khuyến cáo mà còn duy trì ổn định lâu dài để hạn chế nguy cơ xảy ra các biến chứng. Việc kiểm soát bệnh là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì và chủ động của mỗi người. Dưới đây là những biện pháp được khuyến cáo giúp kiểm soát huyết áp đạt hiệu quả.

• Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh: Người bệnh nên giảm lượng muối trong khẩu phần ăn hằng ngày, tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn đạm lành mạnh như cá. Đồng thời, cần hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhiều chất béo bão hòa và đồ uống có cồn để góp phần ổn định huyết áp và bảo vệ sức khỏe tim mạch.
• Tăng cường vận động và kiểm soát cân nặng: Hoạt động thể lực đều đặn giúp cải thiện chức năng tim mạch và hỗ trợ hạ huyết áp. Người trưởng thành nên duy trì các hoạt động thể lực cường độ vừa mỗi tuần như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội. Với người thừa cân hoặc béo phì, việc giảm cân hợp lý cũng góp phần cải thiện hiệu quả điều trị.
• Loại bỏ các yếu tố nguy cơ từ lối sống: Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng là những biện pháp quan trọng giúp duy trì huyết áp ổn định. Những thay đổi này không chỉ hỗ trợ điều trị huyết áp cao mà còn giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch khác.
• Tuân thủ điều trị theo chỉ định của bác sĩ: Người bệnh cần dùng thuốc đúng liều, đúng thời gian nếu đã được kê đơn và không tự ý ngừng thuốc khi thấy huyết áp đã ổn định. Việc thay đổi hoặc ngừng điều trị mà không có chỉ định có thể khiến huyết áp tăng trở lại và làm tăng nguy cơ xảy ra biến chứng tăng huyết áp.
• Theo dõi huyết áp thường xuyên: Đo huyết áp tại nhà đúng kỹ thuật và ghi lại kết quả giúp theo dõi hiệu quả điều trị cũng như phát hiện sớm những thay đổi bất thường. Nếu nhiều lần đo thấy huyết áp cao hoặc xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ, cần đến cơ sở y tế có chuyên khoa tim mạch để được thăm khám và điều trị kịp thời.

Tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính có thể tiến triển âm thầm trong nhiều năm mà không gây triệu chứng rõ ràng, nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm. Vì vậy, chủ động theo dõi huyết áp, duy trì lối sống lành mạnh và thực hiện các biện pháp phòng ngừa tăng huyết áp ngay từ sớm là cách hiệu quả để bảo vệ sức khỏe.

Đối với những người có chỉ số huyết áp cao, có yếu tố nguy cơ hoặc đang cần được tư vấn chuyên sâu, việc thăm khám tại cơ sở y tế có chuyên khoa tim mạch là rất cần thiết. Nếu có nhu cầu khám tim mạch tại Cần Thơ, người bệnh có thể đến Bệnh viện Đại học Nam Cần Thơ để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, đo huyết áp, đánh giá các yếu tố nguy cơ tim mạch và tư vấn phương pháp kiểm soát huyết áp phù hợp, góp phần bảo vệ sức khỏe lâu dài và nâng cao chất lượng cuộc sống.